Thuật toán bóc lột: Khi thu nhập của người lao động được quyết định bởi… vài dòng code

Không ai đứng ra tự nhận mình là “ông chủ”, nhưng mọi quyết định quan trọng đều đã được viết sẵn trong code.

Từ quản lý con người sang quản lý bằng thuật toán

Trong mô hình truyền thống, người lao động làm việc với quản lý, sếp, hay chủ doanh nghiệp. Quyền lực có thể không cân bằng, nhưng ít nhất còn có con người đứng sau các quyết định. Ngày nay, nhiều nền tảng công nghệ đã thay thế vai trò đó bằng thuật toán.

Thuật toán phân phối đơn, chấm điểm hiệu suất, xếp hạng tài xế và quyết định ai được ưu tiên. Mọi thứ diễn ra tự động, nhanh chóng và… không cần giải thích. Người lao động chỉ cảm nhận được kết quả cuối cùng: ít đơn hơn, thu nhập giảm, hoặc phải làm việc lâu hơn để đạt cùng mức thu nhập trước đây.

Thuật toán không nặng lời, nhưng rất “lạnh”

Điểm đặc biệt của thuật toán là nó không quát mắng, không gây áp lực trực tiếp. Nó chỉ âm thầm điều chỉnh các tham số phía sau. Một thay đổi nhỏ trong cách tính điểm hay hệ số ưu tiên có thể dẫn đến sự khác biệt rất lớn trong thu nhập hàng tháng của tài xế.

Từ góc nhìn người lao động, mọi thứ trông có vẻ rất tự nhiên: thị trường chậm lại, khách ít hơn, hoặc “chắc hôm nay xui”. Nhưng thực tế, đó có thể chỉ là kết quả của một lần cập nhật hệ thống mà họ hoàn toàn không được thông báo.

Nghịch lý “càng chịu khó, càng khó khăn”

Một hiện tượng mà nhiều tài xế chia sẻ: những người chấp nhận nhiều đơn khó, đơn rẻ, đơn xa để duy trì điểm số thì sau đó lại càng nhận được nhiều đơn loại này hơn. Thuật toán ghi nhận hành vi và “học” rằng người này sẵn sàng nhận những chuyến mà người khác từ chối.

Kết quả là họ phải làm việc nhiều hơn, chạy xa hơn, nhưng thu nhập trên giờ lại thấp hơn so với những người có thể chọn lọc đơn. Đây là một dạng “phạt” ngầm dành cho sự chăm chỉ – điều hoàn toàn trái ngược với những gì nền tảng quảng cáo về “làm nhiều, kiếm nhiều”.

Đơn “ngon” dành cho ai?

Ngược lại, nhiều tài xế mới hoặc tài xế ít hoạt động lại thường xuyên nhận được các chuyến đi tốt hơn: khoảng cách hợp lý, giá cao, hoặc có thưởng khuyến khích. Đây không phải ngẫu nhiên mà là chiến lược giữ chân của thuật toán.

Mục tiêu rõ ràng: tạo ấn tượng ban đầu tốt để người lao động gắn bó với nền tảng. Khi họ đã quen và phụ thuộc vào thu nhập từ nền tảng này, thuật toán sẽ dần “cân bằng” lại, nghĩa là đơn ngon sẽ ít đi và đơn khó sẽ nhiều hơn. Lúc này, việc chuyển sang nền tảng khác cũng không dễ dàng vì họ đã đầu tư thời gian, xây dựng điểm số, và quen với cách hoạt động ở đây.

Hệ thống điểm số: công cụ kiểm soát tinh vi

Điểm số hay rating không chỉ phản ánh chất lượng dịch vụ mà còn là công cụ để kiểm soát hành vi. Tài xế bị trừ điểm khi từ chối đơn, hủy chuyến, hay bị khách đánh giá thấp. Nhưng tiêu chí nào quan trọng nhất? Trọng số từng yếu tố là bao nhiêu? Không ai biết rõ.

Điều này tạo ra một môi trường làm việc đầy bất an. Người lao động buộc phải chấp nhận gần như mọi đơn hàng, kể cả những đơn không có lợi, chỉ để duy trì điểm số. Một khi điểm giảm xuống dưới ngưỡng nhất định, họ có thể bị hạn chế tiếp cận đơn hàng hoặc thậm chí bị khóa tài khoản – tất cả do thuật toán quyết định, không cần qua bất kỳ cuộc đối thoại hay xem xét cá nhân nào.

“Đối tác độc lập” – nghe thì tự do, nhưng không hẳn vậy

Nhiều nền tảng gọi tài xế là “đối tác” thay vì “nhân viên”. Về lý thuyết, điều này mang lại sự linh hoạt: không giờ hành chính, không ràng buộc hợp đồng. Tuy nhiên, quyền kiểm soát công việc lại nằm gần như hoàn toàn trong tay nền tảng.

Người lao động không thể thương lượng giá, không biết rõ tiêu chí đánh giá, và cũng không có cách rõ ràng để phản hồi khi cảm thấy mình bị đối xử bất công bởi hệ thống. Sự tự do tồn tại trên giấy tờ, còn thực tế thì phụ thuộc rất nhiều vào thuật toán.

Thông tin bất cân xứng: lợi thế tuyệt đối của nền tảng

Trong khi nền tảng nắm toàn bộ dữ liệu về nhu cầu, giá cả, lượng tài xế, và xu hướng thị trường, thì người lao động chỉ biết những gì xuất hiện trên màn hình điện thoại của mình. Họ không thể biết có bao nhiêu tài xế khác đang online, đơn hàng đang được phân phối như thế nào, hay tại sao họ nhận được đơn này thay vì đơn kia.

Sự thiếu minh bạch này khiến người lao động luôn ở thế bị động. Họ không thể tự tối ưu chiến lược làm việc của mình một cách có ý thức, mà chỉ có thể đoán mò, thử nghiệm và hy vọng thuật toán sẽ “ưu ái” hơn.

Vai trò thầm lặng của developer

Một chi tiết khá thú vị là: developer hiếm khi được nhắc đến trong các cuộc tranh luận này. Thế nhưng chính họ là người hiện thực hóa các quyết định kinh doanh thành logic, điều kiện và công thức tính toán.

Dĩ nhiên, developer không phải người ra chính sách, và cũng không trực tiếp quyết định ai kiếm được bao nhiêu tiền. Nhưng những dòng code họ viết ra chính là cách mà chính sách được thực thi một cách tuyệt đối, không cảm xúc và không ngoại lệ.

Câu hỏi đặt ra là: liệu các kỹ sư có nhận thức đầy đủ về tác động xã hội của những dòng code mình viết? Và khi nhận ra, họ có quyền hay trách nhiệm gì trong việc đặt câu hỏi về tính công bằng của hệ thống?

Vì sao mọi thứ vẫn diễn ra “êm đềm”?

Một phần vì thuật toán rất khó nhìn thấy. Không có gương mặt để chỉ trích, không có người cụ thể để tranh luận. Mọi thứ được gói gọn trong những khái niệm nghe rất trung tính và hiện đại như “AI”, “machine learning” hay “tối ưu hệ thống”.

Khi kết quả không như mong đợi, người lao động thường tự trách mình hoặc đổ lỗi cho hoàn cảnh, thay vì đặt câu hỏi về cách hệ thống đang vận hành. Hơn nữa, vì mỗi người chỉ thấy dữ liệu của riêng mình, nên rất khó để nhận ra đây là vấn đề mang tính hệ thống chứ không chỉ là “xui cá nhân”.

Một góc nhìn cân bằng hơn

Thuật toán không xấu, và công nghệ cũng không có lỗi. Vấn đề nằm ở cách chúng được sử dụng và mức độ minh bạch đối với những người bị ảnh hưởng trực tiếp. Khi một hệ thống có quyền quyết định thu nhập của hàng trăm nghìn người, việc hiểu rõ và đặt câu hỏi về nó là điều hoàn toàn hợp lý.

Có lẽ điều cần thiết không phải là loại bỏ thuật toán, mà là thiết kế chúng theo cách công bằng hơn, dễ hiểu hơn, và có cơ chế phản hồi rõ ràng cho người lao động. Các nền tảng có thể công khai hơn về tiêu chí phân đơn, giải thích rõ cách tính điểm, và tạo kênh khiếu nại hiệu quả khi người lao động cho rằng mình bị đối xử không công bằng.

Kết luận

“Thuật toán bóc lột” không phải lúc nào cũng là câu chuyện đen trắng. Nhưng nó là lời nhắc rằng, trong nền kinh tế số, quyền lực có thể ẩn mình rất sâu trong những hệ thống tưởng chừng vô hình. Khi code ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống con người, việc nhìn lại vai trò của nó – một cách tỉnh táo và bớt cực đoan – là điều cần thiết.

Và có lẽ, quan trọng hơn cả là tạo ra những cuộc đối thoại mở giữa nền tảng, người lao động và cả những người xây dựng hệ thống, để cùng nhau hướng tới một nền kinh tế số vừa hiệu quả, vừa nhân văn hơn.